Home>Reportage>Lichtende voorbeelden
{"slide_to_show":"1","slide_to_scroll":"1","autoplay":"true","autoplay_speed":"3000","fade":"false","speed":"300","arrows":"true","dots":"false","loop":"true","nav_slide_column":5,"rtl":"false"}

Lichtende voorbeelden


Verlichtingsarmaturen voor de openbare ruimte bestaan in talloze varianten, vaak met een in het oog springend design. Tijdschrift Publieke Ruimte ging op zoek naar een aantal bijzonder locaties waar niet zozeer het verlichtingsarmatuur, maar wel het licht zelf een extra dimensie toevoegt aan de nachtelijke beleving van een plek.

Van Gogh-pad (Nuenen, NL, 2014)

Het Van Gogh-pad is een lichtgevend stuk fietspad te Nuenen, ontworpen door Studio Daan Roosegaarde in samenwerking met de firma Heijmans. Het stuk pad van zo’n 600 meter maakt deel uit van de 335 kilometer lange Van Gogh-fietsroute in Nederlands Brabant en werd gerealiseerd ter gelegenheid van het internationale Vincent Van Gogh-jaar in 2015.

“‘Technopoëzie’ of technologische poëzie”

Het stuk fietspad werd opnieuw geasfalteerd en bestrooid met duizenden glinsterende steentjes in een patroon dat u wellicht herkent van Van Goghs wereldberoemde werk ‘De sterrennacht’. Met behulp van innovatieve technologie laden deze steentjes overdag in de zon op om ’s avonds licht af te geven. Dat levert een sprookjesachtig beeld op.

In het Van Gogh-pad komen landschap, cultuurgeschiedenis, design en innovatie op een inspirerende manier samen. ‘Technopoëzie’ of technologische poëzie, noemt de kunstenaar Daan Roosegaarde het zelf. Bovendien maakt het lichtgevende pad extra straatverlichting overbodig, wat zeker ook voor de fauna in het gebied een voordeel is.

© Studio Roosegaarde

Sterrenhemel Dageraadplaats (Berchem, 2007)        

De Dageraadplaats is het kloppende hart van de Antwerpse wijk en ‘dorp in de stad’ Zurenborg. Het plein is de setting voor ontmoetingen onder de kastanjebomen, terrasjes, een rondje basketbal, een gewaagde klim in de speeltuin of inkopen op de markt. Het plein werd in 2007 herzien door Thomas Janssens (atelierGRAS) in samenwerking met buro voor vrije ruimte.

“Het plein reikt nu letterlijk van aarde tot hemel”

© atelierGRAS

Uitgangspunt voor het ontwerp was het behoud van “de sfeer van een dorp in de Provence”. Dit uitte zich onder andere door de inbreng van een verwonderende sterrenhemel, een zicht dat men door lichtpollutie in de stad veelal moet ontberen. De Sterrenhemel van de Dageraadplaats, uitgevoerd door Lux Lumen uit Antwerpen, is een netoverspanning over het volledige centrale plein met honderden ledlampjes in modules van één, twee of vier leds. Het grondplan van de leds is een correcte kaart van de sterrentekens, waarin bijvoorbeeld de Kleine Beer, Grote Beer en de Poolster zijn te herkennen. Zo reikt het plein nu letterlijk van aarde tot hemel.

De Sterrenhemel geeft voldoende licht voor donkere nachten, maar grotere spots zijn aanwezig om tijdens evenementen extra licht op het plein te werpen.

Fietsbrug Weerdsprong (Venlo, NL, 2012)

Zowel de naam als het ontwerp voor de Venlose fiets- en voetgangersbrug werden gekozen door de inwoners van Venlo. Na een openbare aanbesteding door de gemeente Venlo mocht het publiek kiezen tussen twee kandidaten. De Venlonaren kozen overweldigend voor de luminescente brug van prefabbeton naar ontwerp van ipv Delft.

De Weerdsprong is een gelikt, futuristisch ontwerp met een knipoog naar de Romeinse roots van de stad. Een slimmigheidje van de architecten was om dit contrast in de lichtkeuze te benadrukken. Ze gebruikten regenboogkleurige leds in de balustrade en kaarslichtkleurige lichtarmaturen in de opengewerkte hamerstukken van de brug.

“Een gelikt, futuristisch ontwerp met een knipoog naar de Romeinse roots van de stad”

De zelfdragende glazen balustrades werden verlijmd aan een houten leuning waarin ledstrips zijn verwerkt. Een folie in de gelamineerde glaspanelen verspreidt het licht van de strips gelijkmatig over het hele oppervlakte van het glas. De kleuren zijn aanpasbaar naargelang het jaargetijde of tijdens speciale gelegenheden.

© IPV Delft

Lichtplan voor Emmen-centrum (Emmen, NL, 2015)

In 2003 begon de Nederlandse gemeente Emmen aan een grondige infrastructurele vernieuwing van het stadscentrum. In verschillende fasen pakte men de Hondsrugweg, Boulevard Noord, het Marktplein en het Centrumplein aan. Het Duitse Studio DL werd uitgenodigd een lichtplan te ontwerpen voor het geheel. Dat lichtplan werd in 2016 bekroond met een derde plek op de City.People.Light Award en sleepte ook de publieksprijs in de wacht.

“Alice-in-Wonderlandachtige taferelen in het schemerdonker”

De kunst voor de ontwerpers bestond erin om elk deelgebied afzonderlijk te benaderen met respect voor de unieke kenmerken, maar tegelijk ook de coherentie van het project te verzekeren. Omdat in Emmen een stedelijk en een landelijk gebied samenkomen, koos men voor natuurlijke vormen: twee lichtgevende reuzepaddestoelen, een meanderend pad, een oplichtende waterpartij, ‘zwevende’ platformen en membraanvormige ledstructuren in de verkeerstunnel. Elke lichtarmatuur is individueel aanstuurbaar, wat telkens verschillende lichtscenario’s mogelijk maakt. Dat alles leidt tot Alice-in-Wonderlandachtige taferelen in het schemerdonker.

© Rene Mensen – Wikimedia Commons

Lichtkunstwerk Maalbeektunnel (Brussel, 2014)

Bij de renovatie van de Maalbeektunnel in 2014 maakte kunstenares Lotte van den Audenaeren er permanente lichtinstallatie voor met de titel ‘All things will never be all things’. Aan één zijde van de tunnel staat in robuuste letters ‘forget &’ en aan de andere zijde ‘remember’ geprojecteerd. De tekst is groot, maar door de beperkte lichtintensiteit is het kunstwerk zeker overdag niet zo opvallend. Juist om op die manier een sfeer van verdwijnen en vergankelijkheid op te wekken, koos de kunstenares voor licht als medium.

“Woorden als vehikels, als lege hulzen”

Sinds de bomaanslag van 22 maart 2016 waarbij twintig mensen om het leven kwamen in het metrostation van Maalbeek, heeft het werk een extra lading gekregen. Het heeft nu welhaast de functie van een monument. Van den Audenaeren, die al meerdere sitespecifieke lichtinstallaties creëerde, begrijpt dat mensen zich het werk op die manier willen toe-eigenen. “Ik zie die woorden als vehikels, als lege hulzen. Iedereen kan ermee aan de slag”, citeert het Nieuwsblad haar in een artikel naar aanleiding van de onthulling van het werk in 2014. Misschien houdt net die instelling een permanente lichtinstallatie courant.

© Heleen Rodiers

Voetgangerstunnel (Kortrijk, 2006)

“Het eerste lichtproject in België waarbij ledverlichting in de openbare ruimte werd toegepast”

In Kortrijk Weide onderneemt de stad Kortrijk een ambitieuze stadsvernieuwing. Als nieuwe verbinding tussen de campus HOWEST en het stadscentrum ligt er een tunnel voor voetgangers en fietsers onder de Westelijke Ring. Het lichtplan voor deze tunnel is niet alleen conceptueel opmerkelijk, maar is ook  het eerste lichtproject in België waarbij ledverlichting in de openbare ruimte werd toegepast.

© Delta Light – deltalight.be

De verlichting van de tunnel was een zeer lokale productie: het idee was afkomstig van Designregio Kortrijk vzw en het Morseelse bedrijf Delta Light stond in voor de uitvoering. Inwoners van Kortrijk mochten een literaire zin van maximaal tweehonderd woorden inzenden waaruit een jury drie fragmenten koos. Die werden in brailleschrift omgezet en sieren nu als honderden leds de wanden van de tunnel sieren. De vereeuwigde slagzinnen luiden: “Tu tu tunnel, welkom in de licht-en-tunnel” (Camille Watteyne), “Al die jaren puzzel ik aan mezelf en nog ontbreek ik stukjes” (Jan Vandewalle) en “Ogen ontwaken, licht tunnelt binnen, omhelst mijn stad” (Tine Lemaitre). De veertig meter lange ledverlichtingsstrook is de enige lichtbron in de tunnel. Bijkomende verlichting was niet nodig, maar in de tien jaar sinds de oplevering werd de tunnel wel ‘verrijkt’ met heel wat graffiti.

Sint-Anna voetgangerstunnel (Antwerpen, 2018)

© LUCID

“Het regende lovende reacties”

Afgelopen juni werd de Sint-Anna voetgangerstunnel in Antwerpen twee dagen lang verlicht in alle kleuren van de regenboog. Met de tijdelijke lichtinstallatie zette de stad haar LGBTI-hoffelijkheidscampagne in de kijker. Het regende lovende reacties en vele artistieke foto’s verschenen op sociale media. Het enthousiasme bleek zo groot dat de tunnel in de volksmond prompt ‘regenboogtunnel’ werd gedoopt.

Naar aanleiding van dit onverwachte succes werd de verlichting opnieuw ingeschakeld tijdens de Antwerp Pride in augustus. Het is technisch nog niet mogelijk om er een permanente installatie van te maken, zegt Antwerps schepen van Diversiteit Fons Duchateau, maar hij voegt eraan toe dat de mogelijkheden onderzocht worden. De tijdelijke installatie bestond uit uplighters die een doorlopende bewaking vergden. Een dergelijke permanente regenboogverlichting ten behoeve van de holebigemeenschap zou alvast een wereldprimeur zijn.

Citadel (Namen, 2017)

Vaak wordt de restauratie van de openbare ruimte aangegrepen als aanleiding om ook een doordacht lichtplan te integreren. Helemaal spectaculair wordt het wanneer dit een historisch monument betreft. De citadel van Namen, waarvan de eerste wallen al dateren van de vroege Middeleeuwen, kreeg van 2010 tot aan 2016 een opknapbeurt. Voor een dynamische, kleurrijke verlichting van de enorme muren van het oude fort deed het stadsbestuur een beroep op het Luikse lichtbureau Radiance35 in samenwerking met Signify (voorheen Philips Lighting).

“Energiezuinigheid was een van de voornaamste vereisten”

Energiezuinigheid was een van de voornaamste vereisten voor de installatie. Er werden 219 energie-efficiënte led-armaturen geplaatst die programmeerbaar zijn naar behoefte van de stad. De verlichting neemt af vanaf 22 uur om na 2 uur ’s nachts geleidelijk te doven. Dat is niet alleen zuinig maar beschermt ook de fauna en flora in het gebied. De veelzijdige installatie kan dienen voor een minimalistische belichting van het monument of voor een meer dynamisch kleurenspel, bijvoorbeeld tijdens feestelijke evenementen. De efficiëntie schuilt ook in de keuze voor wat níét belicht wordt: de verlichting staat enkel op de muren gericht terwijl het omringende groen donker blijft. De omringende beplanting is daardoor enkel als silhouet te zien, wat nog bijdraagt aan een indrukwekkende nachtelijke burcht.

© Philips Lighting

C-mine (Genk, 2017)

Het voormalige mijncomplex van Genk werd omgevormd tot een cultureel hart van de stad. De C-mine-site is vandaag een levendige mengelmoes van tech- en creatieve bedrijven, de LUCA School of Arts, exporuimtes, gezellige cafés en bijzondere vergaderruimtes. Het Genkse bedrijf Painting with Light, zelf gehuisvest aan het plein, ontwierp een verlichtingsplan in lijn met het unieke karakter van de site. Dat werd uitgevoerd tijdens de complete vernieuwing van de site tussen 2006 en door HOSPER landschapsarchitectuur en stedenbouw. De uitnodiging kwam van ontwerperscollectief het LABO, dat in het kader van de kunsttentoonstelling ‘Black tot the Future’ een bijzondere aanvulling zocht.

“Blikvangers zijn de twee immense schachtbokken”

© Philips Lighting

Blikvangers zijn de twee immense schachtbokken van 63 meter hoog die het plein domineren. Deze kregen de invulling van vuurtorens, uitgewerkt met op maat gemaakte led-armaturen met krachtige schijnwerpers die tot kilometers ver zichtbaar zijn. Voor de duur van de expo begon vanaf 22 uur een lichtshow, met de bedoeling om zoveel mogelijk mensen naar de bezienswaardigheden van de site te lokken, om na 2 uur ’s nachts te doven. Ook de nevelfonteinen en het (verplaatsbare) straatmeubilair werden verlicht met fiberlichtpunten in de vloer. Die maken het plein voor het nachtelijke publiek aantrekkelijk.

Docteur Pierre-complex (Nanterre, FR, 2017)

“Genieten van het kleine schemeruur aan het einde van een lange werkdag”

De Docteur Pierre-site te Nanterre, vernoemd naar Dr. Pierre Mussot die er in 1900 een tandpastafabriek liet bouwen, staat vandaag de dag geclassificeerd als cultureel erfgoed. Een ontwikkelingsproject voegde er vanaf 2014 residenties, kantoorruimtes en een grote groene binnenplaats aan toe. Als semi-publieke ruimte hoeft deze minder vandalismebestendig te zijn dan een volledig openbaar terrein. Dat biedt in dit geval mogelijkheden voor een feeërieke verlichting.

De binnentuin, een ontwerp van Atelier Format Paysage, geeft de werknemers uit de omliggende kantoren overdag en bij valavond een prettige plek om even op adem te komen. Men koos voor verlichting die op de voorgrond springt: de Typha-verlichtingsarmaturen van de Italiaanse firma iGuzzini vallen op door hun onorthodoxe vorm en het contrast wat zij bieden aan de weelderige beplanting. De lampen zijn schijnbaar kriskras in de plantvakken gestoken en vormen zo eilandjes van licht. Samen met het zachte licht dat door de kantoorramen valt, creëert dit een schemerachtige atmosfeer op de paden tussen de grassen en palmen. De site houdt zo rekening met de gebruikers die, zeker in de winter, willen genieten van het kleine schemeruur aan het einde van een lange werkdag.

© iGuzzini

Kaasmarkt (Brussel, 2012)

Er ging wat gesteggel overheen voordat de straatverlichting in de Kaasmarkt te Brussel gerealiseerd kon worden. Voorheen werden de gevels van het ‘Pitastraatje’, dat als onderdeel van het Brusselse stadscentrum tot UNESCO-werelderfgoed behoort, opgeluisterd door vele lichtreclames die niet voldeden aan de regels van UNESCO. De opening van een nieuw kantoor van de werelderfgoedorganisatie in Brussel zette nieuwe vaart achter de plannen. Handelaars en winkeliers werden bereid gevonden om de lichtreclames te verwijderen ten voordele van een toereikende nieuwe straat- en sfeerverlichting.

“Contrast tussen de moderne lichtarmaturen en de oude gevels”

© Radiance35

Die kwam er in 2012. Isabelle Corten van het Luikse Radiance35 werkte samen met Schréder voor de sobere en moderne lichtinstallatie. Negentig lineaire led-armaturen werden verticaal op de monumentale gevels gemonteerd en verspreiden een helder wit licht. Het resultaat is een homogener, stijlvol straatbeeld waarin de historische identiteit weer zichtbaar is gemaakt. Het contrast tussen de moderne lichtarmaturen en de oude gevels is subtiel en oogt fris.

Nina Meijer, student landschapsarchitectuur HoGent, in opdracht van Infopunt Publieke Ruimte
Dit artikel verscheen in tijdschrift Publieke Ruimte nr. 28 (2018).